| 1 |
bhīma uvāca |
| 1 |
bhavanti deœe bandhakyaḥ kitavānāṃ yudhiṣṭhira
na tābhir uta dīvyanti dayā caivāsti tāsv api |
| 2 |
kāœyo yad balim āhārṣīd dravyaṃ yac cānyad uttamam
tathānye pṛthivīpālā yāni ratnāny upāharan |
| 3 |
vāhanāni dhanaṃ caiva kavacāny āyudhāni ca
rājyam ātmā vayaṃ caiva kaitavena hṛtaṃ paraiḥ |
| 4 |
na ca me tatra kopo 'bhūt sarvasyeœo hi no bhavān
idaṃ tv atikṛtaṃ manye draupadī yatra paṇyate |
| 5 |
eṣā hy anarhatī bālā pāṇḍavān prāpya kauravaiḥ
tvatkṛte kliœyate kṣudrair nṛœaṃsair nikṛtipriyaiḥ |
| 6 |
asyāḥ kṛte manyur ayaṃ tvayi rājan nipātyate
bāhū te saṃpradhakṣyāmi sahadevāgnim ānaya |
| 7 |
arjuna uvāca |
| 7 |
na purā bhīmasena tvam īdṛœīr vaditā giraḥ
parais te nāœitaṃ nūnaṃ nṛœaṃsair dharmagauravam |
| 8 |
na sakāmāḥ pare kāryā dharmam evācarottamam
bhrātaraṃ dhārmikaṃ jyeṣṭhaṃ nātikramitum arhati |
| 9 |
āhūto hi parai rājā kṣātradharmam anusmaran
dīvyate parakāmena tan naḥ kīrtikaraṃ mahat |
| 10 |
bhīmasena uvāca |
| 10 |
evam asmikṛtaṃ vidyāṃ yady asyāhaṃ dhanaṃjaya
dīpte 'gnau sahitau bāhū nirdaheyaṃ balād iva |
| 11 |
vaiœaṃpāyana uvāca |
| 11 |
tathā tān duḥkhitān dṛṣṭvā pāṇḍavān dhṛtarāṣṭrajaḥ
kliœyamānāṃ ca pāñcālīṃ vikarṇa idam abravīt |
| 12 |
yājñasenyā yad uktaṃ tad vākyaṃ vibrūta pārthivāḥ
avivekena vākyasya narakaḥ sadya eva naḥ |
| 13 |
bhīṣmaœ ca dhṛtarāṣṭraœ ca kuruvṛddhatamāv ubhau
sametya nāhatuḥ kiṃ cid viduraœ ca mahāmatiḥ |
| 14 |
bhāradvājo 'pi sarveṣām ācāryaḥ kṛpa eva ca
ata etāv api praœnaṃ nāhatur dvijasattamau |
| 15 |
ye tv anye pṛthivīpālāḥ sametāḥ sarvato diœaḥ
kāmakrodhau samutsṛjya te bruvantu yathāmati |
| 16 |
yad idaṃ draupadī vākyam uktavaty asakṛc chubhā
vimṛœya kasya kaḥ pakṣaḥ pārthivā vadatottaram |
| 17 |
evaṃ sa bahuœaḥ sarvān uktavāṃs tān sabhāsadaḥ
na ca te pṛthivīpālās tam ūcuḥ sādhv asādhu vā |
| 18 |
uktvā tathāsakṛt sarvān vikarṇaḥ pṛthivīpatīn
pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya niḥœvasann idam abravīt |
| 19 |
vibrūta pṛthivīpālā vākyaṃ mā vā kathaṃ cana
manye nyāyyaṃ yad atrāhaṃ tad dhi vakṣyāmi kauravāḥ |
| 20 |
catvāry āhur naraœreṣṭhā vyasanāni mahīkṣitām
mṛgayāṃ pānam akṣāṃœ ca grāmye caivātisaktatām |
| 21 |
eteṣu hi naraḥ sakto dharmam utsṛjya vartate
tathāyuktena ca kṛtāṃ kriyāṃ loko na manyate |
| 22 |
tad ayaṃ pāṇḍuputreṇa vyasane vartatā bhṛœam
samāhūtena kitavair āsthito draupadīpaṇaḥ |
| 23 |
sādhāraṇī ca sarveṣāṃ pāṇḍavānām aninditā
jitena pūrvaṃ cānena pāṇḍavena kṛtaḥ paṇaḥ |
| 24 |
iyaṃ ca kīrtitā kṛṣṇā saubalena paṇārthinā
etat sarvaṃ vicāryāhaṃ manye na vijitām imām |
| 25 |
etac chrutvā mahān nādaḥ sabhyānām udatiṣṭhata
vikarṇaṃ œaṃsamānānāṃ saubalaṃ ca vinindatām |
| 26 |
tasminn uparate œabde rādheyaḥ krodhamūrchitaḥ
pragṛhya ruciraṃ bāhum idaṃ vacanam abravīt |
| 27 |
dṛœyante vai vikarṇe hi vaikṛtāni bahūny api
tajjas tasya vināœāya yathāgnir araṇiprajaḥ |
| 28 |
ete na kiṃ cid apy āhuœ codyamānāpi kṛṣṇayā
dharmeṇa vijitāṃ manye manyante drupadātmajām |
| 29 |
tvaṃ tu kevalabālyena dhārtarāṣṭra vidīryase
yad bravīṣi sabhāmadhye bālaḥ sthavirabhāṣitam |
| 30 |
na ca dharmaṃ yathātattvaṃ vetsi duryodhanāvara
yad bravīṣi jitāṃ kṛṣṇām ajiteti sumandadhīḥ |
| 31 |
kathaṃ hy avijitāṃ kṛṣṇāṃ manyase dhṛtarāṣṭraja
yadā sabhāyāṃ sarvasvaṃ nyastavān pāṇḍavāgrajaḥ |
| 32 |
abhyantarā ca sarvasve draupadī bharatarṣabha
evaṃ dharmajitāṃ kṛṣṇāṃ manyase na jitāṃ katham |
| 33 |
kīrtitā draupadī vācā anujñātā ca pāṇḍavaiḥ
bhavaty avijitā kena hetunaiṣā matā tava |
| 34 |
manyase vā sabhām etām ānītām ekavāsasam
adharmeṇeti tatrāpi œṛṇu me vākyam uttaram |
| 35 |
eko bhartā striyā devair vihitaḥ kurunandana
iyaṃ tv anekavaœagā bandhakīti viniœcitā |
| 36 |
asyāḥ sabhām ānayanaṃ na citram iti me matiḥ
ekāmbaradharatvaṃ vāpy atha vāpi vivastratā |
| 37 |
yac caiṣāṃ draviṇaṃ kiṃ cid yā caiṣā ye ca pāṇḍavāḥ
saubaleneha tat sarvaṃ dharmeṇa vijitaṃ vasu |
| 38 |
duḥœāsana subālo 'yaṃ vikarṇaḥ prājñavādikaḥ
pāṇḍavānāṃ ca vāsāṃsi draupadyāœ cāpy upāhara |
| 39 |
tac chrutvā pāṇḍavāḥ sarve svāni vāsāṃsi bhārata
avakīryottarīyāṇi sabhāyāṃ samupāviœan |
| 40 |
tato duḥœāsano rājan draupadyā vasanaṃ balāt
sabhāmadhye samākṣipya vyapakraṣṭuṃ pracakrame |
| 41 |
ākṛṣyamāṇe vasane draupadyās tu viœāṃ pate
tadrūpam aparaṃ vastraṃ prādurāsīd anekaœaḥ |
| 42 |
tato halahalāœabdas tatrāsīd ghoranisvanaḥ
tad adbhutatamaṃ loke vīkṣya sarvamahīkṣitām |
| 43 |
œaœāpa tatra bhīmas tu rājamadhye mahāsvanaḥ
krodhād visphuramāṇoṣṭho viniṣpiṣya kare karam |
| 44 |
idaṃ me vākyam ādaddhvaṃ kṣatriyā lokavāsinaḥ
noktapūrvaṃ narair anyair na cānyo yad vadiṣyati |
| 45 |
yady etad evam uktvā tu na kuryāṃ pṛthivīœvarāḥ
pitāmahānāṃ sarveṣāṃ nāhaṃ gatim avāpnuyām |
| 46 |
asya pāpasya durjāter bhāratāpasadasya ca
na pibeyaṃ balād vakṣo bhittvā ced rudhiraṃ yudhi |
| 47 |
tasya te vacanaṃ œrutvā sarvalokapraharṣaṇam
pracakrur bahulāṃ pūjāṃ kutsanto dhṛtarāṣṭrajam |
| 48 |
yadā tu vāsasāṃ rāœiḥ sabhāmadhye samācitaḥ
tato duḥœāsanaḥ œrānto vrīḍitaḥ samupāviœat |
| 49 |
dhikœabdas tu tatas tatra samabhūl lomaharṣaṇaḥ
sabhyānāṃ naradevānāṃ dṛṣṭvā kuntīsutāṃs tadā |
| 50 |
na vibruvanti kauravyāḥ praœnam etam iti sma ha
sa janaḥ kroœati smātra dhṛtarāṣṭraṃ vigarhayan |
| 51 |
tato bāhū samucchritya nivārya ca sabhāsadaḥ
viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanam abravīt |
| 52 |
vidura uvāca |
| 52 |
draupadī praœnam uktvaivaṃ roravīti hy anāthavat
na ca vibrūta taṃ praœnaṃ sabhyā dharmo 'tra pīḍyate |
| 53 |
sabhāṃ prapadyate hy ārtaḥ prajvalann iva havyavāṭ
taṃ vai satyena dharmeṇa sabhyāḥ praœamayanty uta |
| 54 |
dharmapraœnam atho brūyād ārtaḥ sabhyeṣu mānavaḥ
vibrūyus tatra te praœnaṃ kāmakrodhavaœātigāḥ |
| 55 |
vikarṇena yathāprajñam uktaḥ praœno narādhipāḥ
bhavanto 'pi hi taṃ praœnaṃ vibruvantu yathāmati |
| 56 |
yo hi praœnaṃ na vibrūyād dharmadarœī sabhāṃ gataḥ
anṛte yā phalāvāptis tasyāḥ so 'rdhaṃ samaœnute |
| 57 |
yaḥ punar vitathaṃ brūyād dharmadarœī sabhāṃ gataḥ
anṛtasya phalaṃ kṛtsnaṃ saṃprāpnotīti niœcayaḥ |
| 58 |
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
prahlādasya ca saṃvādaṃ muner āṅgirasasya ca |
| 59 |
prahlādo nāma daityendras tasya putro virocanaḥ
kanyāhetor āṅgirasaṃ sudhanvānam upādravat |
| 60 |
ahaṃ jyāyān ahaṃ jyāyān iti kanyepsayā tadā
tayor devanam atrāsīt prāṇayor iti naḥ œrutam |
| 61 |
tayoḥ praœnavivādo 'bhūt prahlādaṃ tāv apṛcchatām
jyāyān ka āvayor ekaḥ praœnaṃ prabrūhi mā mṛṣā |
| 62 |
sa vai vivadanād bhītaḥ sudhanvānaṃ vyalokayat
taṃ sudhanvābravīt kruddho brahmadaṇḍa iva jvalan |
| 63 |
yadi vai vakṣyasi mṛṣā prahlādātha na vakṣyasi
œatadhā te œiro vajrī vajreṇa prahariṣyati |
| 64 |
sudhanvanā tathoktaḥ san vyathito 'œvatthaparṇavat
jagāma kaœyapaṃ daityaḥ paripraṣṭuṃ mahaujasam |
| 65 |
prahlāda uvāca |
| 65 |
tvaṃ vai dharmasya vijñātā daivasyehāsurasya ca
brāhmaṇasya mahāprājña dharmakṛcchram idaṃ œṛṇu |
| 66 |
yo vai praœnaṃ na vibrūyād vitathaṃ vāpi nirdiœet
ke vai tasya pare lokās tan mamācakṣva pṛcchataḥ |
| 67 |
kaœyapa uvāca |
| 67 |
jānan na vibruvan praœnaṃ kāmāt krodhāt tathā bhayāt
sahasraṃ vāruṇān pāœān ātmani pratimuñcati |
| 68 |
tasya saṃvatsare pūrṇe pāœa ekaḥ pramucyate
tasmāt satyaṃ tu vaktavyaṃ jānatā satyam añjasā |
| 69 |
viddho dharmo hy adharmeṇa sabhāṃ yatra prapadyate
na cāsya œalyaṃ kṛntanti viddhās tatra sabhāsadaḥ |
| 70 |
ardhaṃ harati vai œreṣṭhaḥ pādo bhavati kartṛṣu
pādaœ caiva sabhāsatsu ye na nindanti ninditam |
| 71 |
anenā bhavati œreṣṭho mucyante ca sabhāsadaḥ
eno gacchati kartāraṃ nindārho yatra nindyate |
| 72 |
vitathaṃ tu vadeyur ye dharmaṃ prahlāda pṛcchate
iṣṭāpūrtaṃ ca te ghnanti sapta caiva parāvarān |
| 73 |
hṛtasvasya hi yad duḥkhaṃ hataputrasya cāpi yat
ṛṇinaṃ prati yac caiva rājñā grastasya cāpi yat |
| 74 |
striyāḥ patyā vihīnāyāḥ sārthād bhraṣṭasya caiva yat
adhyūḍhāyāœ ca yad duḥkhaṃ sākṣibhir vihatasya ca |
| 75 |
etāni vai samāny āhur duḥkhāni tridaœeœvarāḥ
tāni sarvāṇi duḥkhāni prāpnoti vitathaṃ bruvan |
| 76 |
samakṣadarœanāt sākṣyaṃ œravaṇāc ceti dhāraṇāt
tasmāt satyaṃ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate |
| 77 |
vidura uvāca |
| 77 |
kaœyapasya vacaḥ œrutvā prahlādaḥ putram abravīt
œreyān sudhanvā tvatto vai mattaḥ œreyāṃs tathāṅgirāḥ |
| 78 |
mātā sudhanvanaœ cāpi œreyasī mātṛtas tava
virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īœvaras tava |
| 79 |
sudhanvovāca |
| 79 |
putrasnehaṃ parityajya yas tvaṃ dharme pratiṣṭhitaḥ
anujānāmi te putraṃ jīvatv eṣa œataṃ samāḥ |
| 80 |
vidura uvāca |
| 80 |
evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ œrutvā sarve sabhāsadaḥ
yathāpraœnaṃ tu kṛṣṇāyā manyadhvaṃ tatra kiṃ param |
| 81 |
vaiœaṃpāyana uvāca |
| 81 |
vidurasya vacaḥ œrutvā nocuḥ kiṃ cana pārthivāḥ
karṇo duḥœāsanaṃ tv āha kṛṣṇāṃ dāsīṃ gṛhān naya |
| 82 |
tāṃ vepamānāṃ savrīḍāṃ pralapantīṃ sma pāṇḍavān
duḥœāsanaḥ sabhāmadhye vicakarṣa tapasvinīm |