| 1 |
vaiœaṃpāyana uvāca |
| 1 |
tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata |
| 2 |
lokān anucaran sarvān āgamat tāṃ sabhām ṛṣiḥ
nāradaḥ sumahātejā ṛṣibhiḥ sahitas tadā |
| 3 |
pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā
sumukhena ca saumyena devarṣir amitadyutiḥ
sabhāsthān pāṇḍavān draṣṭuṃ prīyamāṇo manojavaḥ |
| 4 |
tam āgatam ṛṣiṃ dṛṣṭvā nāradaṃ sarvadharmavit
sahasā pāṇḍavaœreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha
abhyavādayata prītyā vinayāvanatas tadā |
| 5 |
tadarham āsanaṃ tasmai saṃpradāya yathāvidhi
arcayām āsa ratnaiœ ca sarvakāmaiœ ca dharmavit |
| 6 |
so 'rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvair maharṣir vedapāragaḥ
dharmakāmārthasaṃyuktaṃ papracchedaṃ yudhiṣṭhiram |
| 7 |
nārada uvāca |
| 7 |
kaccid arthāœ ca kalpante dharme ca ramate manaḥ
sukhāni cānubhūyante manaœ ca na vihanyate |
| 8 |
kaccid ācaritāṃ pūrvair naradeva pitāmahaiḥ
vartase vṛttim akṣīṇāṃ dharmārthasahitāṃ nṛṣu |
| 9 |
kaccid arthena vā dharmaṃ dharmeṇārtham athāpi vā
ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase |
| 10 |
kaccid arthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara
vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase |
| 11 |
kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṃs tathānagha
balābalaṃ tathā samyak caturdaœa parīkṣase |
| 12 |
kaccid ātmānam anvīkṣya parāṃœ ca jayatāṃ vara
tathā saṃdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase |
| 13 |
kaccit prakṛtayaḥ ṣaṭ te na luptā bharatarṣabha
āḍhyās tathāvyasaninaḥ svanuraktāœ ca sarvaœaḥ |
| 14 |
kaccin na tarkair dūtair vā ye cāpy apariœaṅkitāḥ
tvatto vā tava vāmātyair bhidyate jātu mantritam |
| 15 |
kaccit saṃdhiṃ yathākālaṃ vigrahaṃ copasevase
kaccid vṛttim udāsīne madhyame cānuvartase |
| 16 |
kaccid ātmasamā buddhyā œucayo jīvitakṣamāḥ
kulīnāœ cānuraktāœ ca kṛtās te vīra mantriṇaḥ |
| 17 |
vijayo mantramūlo hi rājñāṃ bhavati bhārata
susaṃvṛto mantradhanair amātyaiḥ œāstrakovidaiḥ |
| 18 |
kaccin nidrāvaœaṃ naiṣi kaccit kāle vibudhyase
kaccic cāpararātreṣu cintayasy artham arthavit |
| 19 |
kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha
kaccit te mantrito mantro na rāṣṭram anudhāvati |
| 20 |
kaccid arthān viniœcitya laghumūlān mahodayān
kṣipram ārabhase kartuṃ na vighnayasi tādṛœān |
| 21 |
kaccin na sarve karmāntāḥ parokṣās te viœaṅkitāḥ
sarve vā punar utsṛṣṭāḥ saṃsṛṣṭaṃ hy atra kāraṇam |
| 22 |
kaccid rājan kṛtāny eva kṛtaprāyāṇi vā punaḥ
vidus te vīra karmāṇi nānavāptāni kāni cit |
| 23 |
kaccit kāraṇikāḥ sarve sarvaœāstreṣu kovidāḥ
kārayanti kumārāṃœ ca yodhamukhyāṃœ ca sarvaœaḥ |
| 24 |
kaccit sahasrair mūrkhāṇām ekaṃ krīṇāsi paṇḍitam
paṇḍito hy arthakṛcchreṣu kuryān niḥœreyasaṃ param |
| 25 |
kaccid durgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ
yantraiœ ca paripūrṇāni tathā œilpidhanurdharaiḥ |
| 26 |
eko 'py amātyo medhāvī œūro dānto vicakṣaṇaḥ
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayen mahatīṃ œriyam |
| 27 |
kaccid aṣṭādaœānyeṣu svapakṣe daœa pañca ca
tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ |
| 28 |
kaccid dviṣām aviditaḥ pratiyattaœ ca sarvadā
nityayukto ripūn sarvān vīkṣase ripusūdana |
| 29 |
kaccid vinayasaṃpannaḥ kulaputro bahuœrutaḥ
anasūyur anupraṣṭā satkṛtas te purohitaḥ |
| 30 |
kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān ṛjuḥ
hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā |
| 31 |
kaccid aṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṃ pratipādakaḥ
utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuœalas tava |
| 32 |
kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ
jaghanyāœ ca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ |
| 33 |
amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ œucīn
œreṣṭhāñ œreṣṭheṣu kaccit tvaṃ niyojayasi karmasu |
| 34 |
kaccin nogreṇa daṇḍena bhṛœam udvejitaprajāḥ
rāṣṭraṃ tavānuœāsanti mantriṇo bharatarṣabha |
| 35 |
kaccit tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam iva striyaḥ |
| 36 |
kaccid dhṛṣṭaœ ca œūraœ ca matimān dhṛtimāñ œuciḥ
kulīnaœ cānuraktaœ ca dakṣaḥ senāpatis tava |
| 37 |
kaccid balasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviœāradāḥ
dṛṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkṛtya mānitāḥ |
| 38 |
kaccid balasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam
saṃprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vikarṣasi |
| 39 |
kālātikramaṇād dhy ete bhaktavetanayor bhṛtāḥ
bhartuḥ kupyanti daurgatyāt so 'narthaḥ sumahān smṛtaḥ |
| 40 |
kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ
kaccit prāṇāṃs tavārtheṣu saṃtyajanti sadā yudhi |
| 41 |
kaccin naiko bahūn arthān sarvaœaḥ sāṃparāyikān
anuœāssi yathākāmaṃ kāmātmā œāsanātigaḥ |
| 42 |
kaccit puruṣakāreṇa puruṣaḥ karma œobhayan
labhate mānam adhikaṃ bhūyo vā bhaktavetanam |
| 43 |
kaccid vidyāvinītāṃœ ca narāñ jñānaviœāradān
yathārhaṃ guṇataœ caiva dānenābhyavapadyase |
| 44 |
kaccid dārān manuṣyāṇāṃ tavārthe mṛtyum eyuṣām
vyasanaṃ cābhyupetānāṃ bibharṣi bharatarṣabha |
| 45 |
kaccid bhayād upanataṃ klībaṃ vā ripum āgatam
yuddhe vā vijitaṃ pārtha putravat parirakṣasi |
| 46 |
kaccit tvam eva sarvasyāḥ pṛthivyāḥ pṛthivīpate
samaœ ca nābhiœaṅkyaœ ca yathā mātā yathā pitā |
| 47 |
kaccid vyasaninaṃ œatruṃ niœamya bharatarṣabha
abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṃ balam |
| 48 |
pārṣṇimūlaṃ ca vijñāya vyavasāyaṃ parājayam
balasya ca mahārāja dattvā vetanam agrataḥ |
| 49 |
kaccic ca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṃtapa
upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ |
| 50 |
kaccid ātmānam evāgre vijitya vijitendriyaḥ
parāñ jigīṣase pārtha pramattān ajitendriyān |
| 51 |
kaccit te yāsyataḥ œatrūn pūrvaṃ yānti svanuṣṭhitāḥ
sāma dānaṃ ca bhedaœ ca daṇḍaœ ca vidhivad guṇāḥ |
| 52 |
kaccin mūlaṃ dṛḍhaṃ kṛtvā yātrāṃ yāsi viœāṃ pate
tāṃœ ca vikramase jetuṃ jitvā ca parirakṣasi |
| 53 |
kaccid aṣṭāṅgasaṃyuktā caturvidhabalā camūḥ
balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṃ pratibādhanī |
| 54 |
kaccil lavaṃ ca muṣṭiṃ ca pararāṣṭre paraṃtapa
avihāya mahārāja vihaṃsi samare ripūn |
| 55 |
kaccit svapararāṣṭreṣu bahavo 'dhikṛtās tava
arthān samanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam |
| 56 |
kaccid abhyavahāryāṇi gātrasaṃsparœakāni ca
ghreyāṇi ca mahārāja rakṣanty anumatās tava |
| 57 |
kaccit koœaṃ ca koṣṭhaṃ ca vāhanaṃ dvāram āyudham
āyaœ ca kṛtakalyāṇais tava bhaktair anuṣṭhitaḥ |
| 58 |
kaccid ābhyantarebhyaœ ca bāhyebhyaœ ca viœāṃ pate
rakṣasy ātmānam evāgre tāṃœ ca svebhyo mithaœ ca tān |
| 59 |
kaccin na pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca
pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṃ vyasanajaṃ tava |
| 60 |
kaccid āyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ
pādabhāgais tribhir vāpi vyayaḥ saṃœodhyate tava |
| 61 |
kaccij jñātīn gurūn vṛddhān vaṇijaḥ œilpinaḥ œritān
abhīkṣṇam anugṛhṇāsi dhanadhānyena durgatān |
| 62 |
kaccid āyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ
anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityam āyavyayaṃ tava |
| 63 |
kaccid artheṣu saṃprauḍhān hitakāmān anupriyān
nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvam aprāpya kilbiṣam |
| 64 |
kaccid viditvā puruṣān uttamādhamamadhyamān
tvaṃ karmasv anurūpeṣu niyojayasi bhārata |
| 65 |
kaccin na lubdhāœ caurā vā vairiṇo vā viœāṃ pate
aprāptavyavahārā vā tava karmasv anuṣṭhitāḥ |
| 66 |
kaccin na lubdhaiœ caurair vā kumāraiḥ strībalena vā
tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṃ kaccit puṣṭāḥ kṛṣīvalāḥ |
| 67 |
kaccid rāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca
bhāgaœo viniviṣṭāni na kṛṣir devamātṛkā |
| 68 |
kaccid bījaṃ ca bhaktaṃ ca karṣakāyāvasīdate
pratikaṃ ca œataṃ vṛddhyā dadāsy ṛṇam anugraham |
| 69 |
kaccit svanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhir janaiḥ
vārttāyāṃ saṃœritas tāta loko 'yaṃ sukham edhate |
| 70 |
kaccic chucikṛtaḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥ
kṣemaṃ kurvanti saṃhatya rājañ janapade tava |
| 71 |
kaccin nagaraguptyarthaṃ grāmā nagaravat kṛtāḥ
grāmavac ca kṛtā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ |
| 72 |
kaccid balenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca
purāṇacaurāḥ sādhyakṣāœ caranti viṣaye tava |
| 73 |
kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāœ ca surakṣitāḥ
kaccin na œraddadhāsy āsāṃ kaccid guhyaṃ na bhāṣase |
| 74 |
kaccic cārān niœi œrutvā tat kāryam anucintya ca
priyāṇy anubhavañ œeṣe viditvābhyantaraṃ janam |
| 75 |
kaccid dvau prathamau yāmau rātryāṃ suptvā viœāṃ pate
saṃcintayasi dharmārthau yāma utthāya paœcime |
| 76 |
kaccid darœayase nityaṃ manuṣyān samalaṃkṛtān
utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ |
| 77 |
kaccid raktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṃkṛtāḥ
abhitas tvām upāsante rakṣaṇārtham ariṃdama |
| 78 |
kaccid daṇḍyeṣu yamavat pūjyeṣu ca viœāṃ pate
parīkṣya vartase samyag apriyeṣu priyeṣu ca |
| 79 |
kaccic chārīram ābādham auṣadhair niyamena vā
mānasaṃ vṛddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi |
| 80 |
kaccid vaidyāœ cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṃ viœāradāḥ
suhṛdaœ cānuraktāœ ca œarīre te hitāḥ sadā |
| 81 |
kaccin na mānān mohād vā kāmād vāpi viœāṃ pate
arthipratyarthinaḥ prāptān apāsyasi kathaṃ cana |
| 82 |
kaccin na lobhān mohād vā viœrambhāt praṇayena vā
āœritānāṃ manuṣyāṇāṃ vṛttiṃ tvaṃ saṃruṇatsi ca |
| 83 |
kaccit paurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ
tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṃ cana |
| 84 |
kaccit te durbalaḥ œatrur balenopanipīḍitaḥ
mantreṇa balavān kaœ cid ubhābhyāṃ vā yudhiṣṭhira |
| 85 |
kaccit sarve 'nuraktās tvāṃ bhūmipālāḥ pradhānataḥ
kaccit prāṇāṃs tvadartheṣu saṃtyajanti tvayā hṛtāḥ |
| 86 |
kaccit te sarvavidyāsu guṇato 'rcā pravartate
brāhmaṇānāṃ ca sādhūnāṃ tava niḥœreyase œubhā |
| 87 |
kaccid dharme trayīmūle pūrvair ācarite janaiḥ
vartamānas tathā kartuṃ tasmin karmaṇi vartase |
| 88 |
kaccit tava gṛhe 'nnāni svādūny aœnanti vai dvijāḥ
guṇavanti guṇopetās tavādhyakṣaṃ sadakṣiṇam |
| 89 |
kaccit kratūn ekacitto vājapeyāṃœ ca sarvaœaḥ
puṇḍarīkāṃœ ca kārtsnyena yatase kartum ātmavān |
| 90 |
kaccij jñātīn gurūn vṛddhān daivatāṃs tāpasān api
caityāṃœ ca vṛkṣān kalyāṇān brāhmaṇāṃœ ca namasyasi |
| 91 |
kaccid eṣā ca te buddhir vṛttir eṣā ca te 'nagha
āyuṣyā ca yaœasyā ca dharmakāmārthadarœinī |
| 92 |
etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṃ na sīdati
vijitya ca mahīṃ rājā so 'tyantaṃ sukham edhate |
| 93 |
kaccid āryo viœuddhātmā kṣāritaœ caurakarmaṇi
adṛṣṭaœāstrakuœalair na lobhād vadhyate œuciḥ |
| 94 |
pṛṣṭo gṛhītas tatkārī tajjñair dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ
kaccin na mucyate steno dravyalobhān nararṣabha |
| 95 |
vyutpanne kaccid āḍhyasya daridrasya ca bhārata
arthān na mithyā paœyanti tavāmātyā hṛtā dhanaiḥ |
| 96 |
nāstikyam anṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām
adarœanaṃ jñānavatām ālasyaṃ kṣiptacittatām |
| 97 |
ekacintanam arthānām anarthajñaiœ ca cintanam
niœcitānām anārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam |
| 98 |
maṅgalyasyāprayogaṃ ca prasaṅgaṃ viṣayeṣu ca
kaccit tvaṃ varjayasy etān rājadoṣāṃœ caturdaœa |
| 99 |
kaccit te saphalā vedāḥ kaccit te saphalaṃ dhanam
kaccit te saphalā dārāḥ kaccit te saphalaṃ œrutam |
| 100 |
yudhiṣṭhira uvāca |
| 100 |
kathaṃ vai saphalā vedāḥ kathaṃ vai saphalaṃ dhanam
kathaṃ vai saphalā dārāḥ kathaṃ vai saphalaṃ œrutam |
| 101 |
nārada uvāca |
| 101 |
agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṃ dhanam
ratiputraphalā dārāḥ œīlavṛttaphalaṃ œrutam |
| 102 |
vaiœaṃpāyana uvāca |
| 102 |
etad ākhyāya sa munir nāradaḥ sumahātapāḥ
papracchānantaram idaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
| 103 |
nārada uvāca |
| 103 |
kaccid abhyāgatā dūrād vaṇijo lābhakāraṇāt
yathoktam avahāryante œulkaṃ œulkopajīvibhiḥ |
| 104 |
kaccit te puruṣā rājan pure rāṣṭre ca mānitāḥ
upānayanti paṇyāni upadhābhir avañcitāḥ |
| 105 |
kaccic chṛṇoṣi vṛddhānāṃ dharmārthasahitā giraḥ
nityam arthavidāṃ tāta tathā dharmānudarœinām |
| 106 |
kaccit te kṛṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca
dharmārthaṃ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī |
| 107 |
dravyopakaraṇaṃ kaccit sarvadā sarvaœilpinām
cāturmāsyāvaraṃ samyaṅ niyataṃ saṃprayacchasi |
| 108 |
kaccit kṛtaṃ vijānīṣe kartāraṃ ca praœaṃsasi
satāṃ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan |
| 109 |
kaccit sūtrāṇi sarvāṇi gṛhṇāsi bharatarṣabha
hastisūtrāœvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho |
| 110 |
kaccid abhyasyate œaœvad gṛhe te bharatarṣabha
dhanurvedasya sūtraṃ ca yantrasūtraṃ ca nāgaram |
| 111 |
kaccid astrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaœ ca te 'nagha
viṣayogāœ ca te sarve viditāḥ œatrunāœanāḥ |
| 112 |
kaccid agnibhayāc caiva sarpavyālabhayāt tathā
rogarakṣobhayāc caiva rāṣṭraṃ svaṃ parirakṣasi |
| 113 |
kaccid andhāṃœ ca mūkāṃœ ca paṅgūn vyaṅgān abāndhavān
piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitān api |
| 114 |
vaiœaṃpāyana uvāca |
| 114 |
etāḥ kurūṇām ṛṣabho mahātmā; œrutvā giro brāhmaṇasattamasya
praṇamya pādāv abhivādya hṛṣṭo; rājābravīn nāradaṃ devarūpam
|
| 115 |
evaṃ kariṣyāmi yathā tvayoktaṃ; prajñā hi me bhūya evābhivṛddhā
uktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṃ sāgaramekhalāṃ ca
|
| 116 |
nārada uvāca |
| 116 |
evaṃ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe
sa vihṛtyeha susukhī œakrasyaiti salokatām |